Mardin’e dair bir okuma listesi hazırlamak, bir şehri “anlamaya” çalışmaktan çok, onunla birlikte düşünmeye hazırlanmak gibi. Çünkü Mardin yalnızca görülen bir yer değil; dillerin, hafızaların, hikâyelerin ve sessizliklerin iç içe geçtiği çok katmanlı bir coğrafya.

Mardin Bienali de tam bu çok katmanlı yapının içinde dolaşan bir karşılaşma alanı açıyor. Bienal, kente yalnızca bakmayı değil; onu dinlemeyi, ritmini hissetmeyi, hafızasıyla birlikte düşünmeyi öneriyor. Bu yüzden bu listeyi yalnızca yolculuk öncesi bir hazırlık olarak değil; bienal boyunca şehrin içinde dolaşırken ve sonrasında hafızada kalanları yeniden düşünürken eşlik edecek metinler olarak düşündük.

Çelenk Bafra, Döne Otyam, Amar Kılıç, Ebru Nalan Sülün ve Hakan Irmak gibi konunun ve bölgenin uzmanlarından gelen önerilerle şekillenen bu seçki; Yaşar Kemal’den Murathan Mungan’a, Fikret Otyam’dan Edward Said’e uzanan farklı sesleri bir araya getiriyor. Bazı kitaplar doğrudan bu coğrafyayı anlatıyor, bazılarıysa ona uzaktan bakıyor; ama hepsi birlikte, Mardin Bienali etrafında şekillenen deneyime yeni katmanlar ekliyor.

Mardin Bienali’ne gittiyseniz ya da gitmeye hazırlanıyorsanız bu değerli listeye göz atmanızı öneririz:

Çelenk Bafra

Mardin Bienali Küratörü, İstanbul Modern Artistik Direktörü

İki kitap bienalde kavramsal çerçeveye yol gösterdi. Bienalin kavramsal pusulasını, iki farklı coğrafyadan ve düşünce geleneğinden gelen iki edebiyat eseri belirledi:

Aristophanes’in Kuşlar komedyası ve Ferîdüddîn Attâr’ın Mantıku’t-Tayr mesnevisi. Biri, gökyüzünde kurulan bir ütopyanın kısa sürede tanıdık bir iktidar düzenine dönüşmesini ironik bir dille anlatır; diğeri, kuşların yedi vadiden geçerek benlikten arınıp kolektif bir hakikate ulaşmasını. Bu iki yönelimi sabitlemeden, sanatçılara aralarında hareket edebilecekleri bir alan açmayı önemsedim. Bazı işlerin eleştirel mesafeler kurmasına, bazılarının ise içsel dönüşümün izini sürmesine imkân tanıyan bir alan. Kuşları ise bu farklı yönelimleri kesiştiren ortak bir metafor olarak aklımızda tutmak belirleyici oldu.

Döne Otyam

Mardin Bienali Direktörü, Küratör ve Sanat Danışmanı

Bienalin bu bölgenin tanıtımında rölü büyük ama bu bölge o kadar derin ki halen tam olarak tanınmıyor. Bienaller çoğu zaman bir vitrin kuruyor; görünürlük sağlıyor ama oranın hafızası, gündelik hayatı, dili ve hikâyeleriyle daha derin bir ilişki kurmak gerekiyor. Bunun için önerilerim:

Murathan Mungan, Paranın Cinleri
Yaşar Kemal, İnce Memet
Sait Tunç, Beden Yazıtları: Güneydoğu Anadolu Geleneksel Dövme Sanatı
Nihat Özdal, Kuş Pencereleri
Fikret Otyam, Ha Bu Diyar
Ehmedê Xanî, Mem û Zîn

Amar Kılıç

Fotograf Sanatçısı ve Fotohane Darkroom kurucusu

Edward Said, Şarkiyatçılık

Doğu’nun nasıl temsil edildiğini anlamak için çok önemli bir eser. Özellikle Mardin gibi egzotikleştirilen kentlerdeki sanat üretimlerini okurken o okumaya yardımcı olabilecek bir kitap.

Murathan Mungan, Mahmud ile Yezida

Bölgenin aşk, ağıt ve sözlü kültür damarını anlamak için.

Daniel Kahneman, Hızlı ve Yavaş Düşünme

“Hızlı” sezgisel ve duygusal düşünme; “Yavaş” analitik ve sorgulayıcı düşünme. Bienal deneyiminde veya sanat eserlerine yaklaşımda katmanlar arasında gidişler gelişler için önemli bir eser.

Yves Ternon, 1915 Mardin

Perdenin arkası için önemli; bence bölge adına üretilen işlerin alt yapısını da sorgulamayı getirebilir.

Ebru Nalan Sülün

Akademisyen, Sanat tarihçisi, Küratör

Jean Bottero, Gılgamış Destanı

Mezopotamya edebiyatının ve insanlık tarihinin ilk büyük epik şiiri Gılgamış Destanı. Ölüm, ölümsüzlük, doğa ve insan ilişkisini ele alan önemli bir metin.

Ara Altun, Anadolu’da Artuklu Devri Türk Mimarisi’nin Gelişmesi

Mardin’de sıklıkla karşılaştığınız sanat tarihinin önemli örnek mimarilerini anlamak için eski baskı olmasına rağmen önemli bir araştırma.

Kolektif/Editör: Filiz Özdem, Taşın Belleği: Mardin

Kültür coğrafyası ve şehir monografileri alanında öne çıkan bu eser, Prof. Dr. Metin Sözen (ÇEKÜL Başkanı) öncülüğünde hazırlanmış kapsamlı bir kaynak niteliğinde. Mardin’i tarihçesi, kent dokusu, kültürü, ekonomisi ve toplumsal hafızasıyla ele alan kitapta, 24 bilim insanı ve yazarın katkıları yer alıyor. Ayrıca Özgür Nizam fotoğrafları ve çeşitli arşivlerden derlenen kapsamlı bir Mardin fotoğraf seçkisi de bulunuyor.

Editörler: Doç. Dr. Hatice Kübra Uygur, Doç. Dr. Adnan Oktay, Dr. Şakire Balıkçı, Mardin Anlatıları

Mardin Artuklu Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü akademisyenlerinin hazırladığı önemli bir çalışma. Kitap; Mardin kentinin çok kimlikli yapısına ait masalları, efsaneleri, manileri, doğum-ölüm-düğün geleneklerini ve toplumsal ritüelleri akademik olarak derleyen en güncel ve nitelikli bilgileri içermekte.

İlhami Kızıroğlu, Anadolu Kuşları (Türkiye Faunası)

Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin bozkır ekosistemini ve Mardin Eşiği’ndeki kuş biyolojisini billimsel taksonomiyle ele alan en köklü akademik katalog özelliğinde bir kitap.

Küratör/Yazar: Venetia Porter (British Museum Press), Reflections: Contemporary art of the Middle East and North Africa

British Museum’ın koleksiyonunda yer alan Orta Doğu ve Kuzey Afrika coğrafyasının çağdaş sanatçılarının eserlerini bir arada görmek için değerli bir yayın.

Hakan Irmak

Mardin Bienali Direktörü, Tasarımcı ve Sanat Yönetmeni

Yaşar Kemal, Kuşlar da Gitti

İnsan ile doğa arasındaki kırılgan bağın izini süren bu roman, kaybolan yaşam biçimlerine ve dönüşen dünyaya güçlü bir duyarlılıkla bakıyor.

Murathan Mungan, Yedi Kapılı Kırk Oda

Masalların, efsanelerin ve kültürel belleğin izlerini çağdaş edebiyatla buluşturuyor.

Mehmet Uzun, Kader Kuyusu

Kimlik, aidiyet ve hafıza üzerine derinlikli bir anlatı sunan eser, bireysel geçmiş ile toplumsal belleğin kesişim noktalarını keşfediyor.

Zainab Bahrani, Mezopotamya, Eskiçağ Sanatı ve Mimarisi

Antik Mezopotamya’nın sanat ve mimarisine kapsamlı bir bakış sunan kitap, bu kadim coğrafyanın görsel dünyasını ve anıtsal mirasını inceliyor.

Tam Liste:

Aristophanes, Kuşlar
Ferîdüddîn Attâr, Mantıku’t-Tayr: Kuş Dili
Murathan Mungan, Paranın Cinleri
Yaşar Kemal, İnce Memet
Sait Tunç, Beden Yazıtları: Güneydoğu Anadolu Geleneksel Dövme Sanatı
Nihat Özdal, Kuş Pencereleri
Fikret Otyam, Ha Bu Diyar
Ehmedê Xanî, Mem û Zîn
Edward Said, Şarkiyatçılık
Murathan Mungan, Mahmud ile Yezida
Daniel Kahneman, Hızlı ve Yavaş Düşünme
Yves Ternon, Mardin 1915: Bir Yıkımın Patalojik Anatomisi
Jean Bottero, Gılgamış Destanı: Ölmek İstemeyen Büyük İnsan
Ara Altun, Anadolu’da Artuklu Devri Türk Mimarisi’nin Gelişmesi
Kolektif/Editör: Filiz Özdem, Taşın Belleği: Mardin
Editör: Hatice Kübra Uygur, Mardin Anlatıları
İlhami Kızıroğlu, Türkiye Kuşları Cep Kitabı
Reflections: Contemporary art of the Middle East and North Africa
Yaşar Kemal, Kuşlar da Gitti
Murathan Mungan, Yedi Kapılı Kırk Oda 
Zainab Bahrani, Mezopotamya, Eskiçağ Sanatı ve Mimarisi
Mehmet Uzun, Kader Kuyusu

Mardin Bienali’nin kavramsal metni, mekanlar, sanatçılar ve diğer detaylara buradan ulaşabilirsin.

Kapak Görseli: Tılsım (detay), Amar Kılıç – Cyanotype baskı üzerine bakır Telkari yerleştirme (Hilal Yaşlı ile yapılmıştır)