Bir sanatçının yıllar içinde heyecan verici kalabilmesi gerçekten çok zor bir iş. Bu yüzden belirli bir dönemde binlerce, on binlerce sanatçının adı bilinirken sanat tarihine yalnızca onlarcasının adı kalıyor. Kendi özgün tarzını yakalayabilmiş sanatçıların, bu imza tarzdan sapmadan heyecan verici yeni üretimler yapmaya çalışmalarının sancılarını çok uzun süredir izliyorum. Bir formül varmış gibi görünse de aslında bir formül yok. Heyecanla gidip üretimde pek de bir şey değişmediğini gördüğüm sayısız sergi var. Bu değişim ve yenilik baskısı, hızlı akan, herkesin her saniye içerik tükettiği bir dönemde yaşamamızdan da kaynaklanıyor elbet. Diğer yandan, bir seri resim yapıp, iyi bir kitap yazıp ya da bir albüm çıkarıp anlatacağını anlatan, başka da anlatacak bir şeyi kalmayanlar olabilir. Bazen belki de değişim sancıları içinde kıvranmak yerine, sadece bir şeyi yapmanın tutkusuna güvenip kendini akışa bırakmak gerekiyor.
Bana göre bu sancıları pek de yaşamıyor gibi görünen bir isim, 1955 yılında Alabama’nın Birmingham kentinde doğan ve çağdaş Amerikan resminin en önemli isimlerinden biri olarak anılan Kerry James Marshall. Marshall’ı ilk kez 2014 yılında, bir İspanyol yazında keşfettiğimde büyük heyecan duymuştum. Sanatçının taze ve kendine has tarzı, verdiği mesajlar, beslendiği tarihsel öğeler beni çok etkilemişti. Hem renklerine hem de resimlerine bakanlara öğrettiklerine hayran kalmıştım. Yıllar içinde eserlerini farklı sergilerde gördükçe bir tanıdığa rastlamış gibi sevinsem ve üretimini ilgiyle izlesem de sanatçının nasıl bir yol aldığını, ne hikâyeler anlattığını bu sonbahar Paris’teki Musée d’Art Moderne’de gösterilen The Histories sergisiyle gerçekten keşfetme fırsatı buldum.
The Histories, sanatçının kırk yılı aşkın üretimini kapsayan 70 eseri bir araya getiriyor. Daha önce Londra’daki Royal Academy of Arts ve Zürih’teki Kunsthaus’ta gösterilen sergi, sekizi bu proje için üretilmiş yeni resimlerden oluşan kapsamlı bir seçki sunuyor.
Yıllar önce Madrid’de gördüğüm Marshall sergisinin kalbinde, Batı sanat tarihinin uzun süre görmezden geldiği siyah figürler bulunuyordu. Marshall, sanat tarihinin neyi göstermemeyi tercih ettiğini sorgulayan bu etkileyici serinin ötesinde, bu sergide de bir yandan Batı resminin büyük ustalarıyla diyalog kurarken diğer yandan Afro-Amerikan kültürünün farklı ifade biçimlerini bu geleneğin içine taşıyor.
Marshall’ın pratiğinde bana en etkileyici gelen özellik, birbiriyle ilişki kuran tarihsel olaylar, edebiyat eserleri, müzikler, filmler, sanat tarihi göndermeleri ve politik semboller arasında dolaşırken kendinizi yalnızca bir resim sergisinde değil, geniş bir kültürel hafızanın içinde bulmanız. Sanatçının beslendiği ve referans verdiği çok fazla alan var. Sergi, izleyicisini hem eğitiyor hem de meraklandırıyor. Resimlerde ve portrelerde Amerikan tarihine ve Afro-Amerikan kültürüne ilişkin göndermeleri takip ederken, daha fazlasını öğrenmek isteyenler için sergi sonrasında yeni bir araştırma macerası başlıyor.
Bir başka önemli nokta ise Marshall’ın kendi kültüründen referans verme işini büyük bir ustalık ve incelikle yapması. Hiçbir şey dramatize edilmiyor, gözümüze sokulmuyor, ayrıcalık talep etmiyor. Sergi de bu referansları tek tek açıklama telaşına düşmüyor. Gerçekler, tarihe bakmak ve onu anlamak isteyenler için olduğu gibi ortaya konuluyor.
Görünmez Adam
Marshall’ın külliyatında belirleyici bir yere sahip olan siyah figürlü çalışmalarından örnek vererek sanatçının başka sanat dallarından beslenerek nasıl üretim yaptığına değinmek isterim. Sanatçının 1980 tarihli Invisible Man adlı eseri, Ralph Ellison’ın aynı adlı romanından ilham alıyor. Ellison’ın 1952’de yayımlanan romanı, Amerikan toplumunda siyah bir bireyin görünmezliğini ve kimlik arayışını ele alıyor. Marshall ise bu sorgulamayı resme taşıyor.

Marshall’ın resimlerinde ilk dikkat çeken özelliklerden biri siyah rengin kullanımı. Özellikle bir seride, sanatçının figürleri neredeyse mutlak bir siyahlıkla resmediliyor. Simsiyah resimlerde insan figürlerini belli belirsiz çizgilerden, özellikle de gözlerinden ve dişlerinden seçebiliyorsunuz. Marshall’ın resimlerindeki bu siyahlığın amacı, figürleri görünmez kılmak yerine onların varlığını daha güçlü biçimde hissettirmek. Resimlere baktığınızda hem o figürleri ısrarla bulmak istiyor hem de resmin nasıl yapılabildiğine hayret ediyorsunuz. Batı resim geleneğinde çoğunlukla arka planda bırakılan siyah bedenler, Marshall’ın tuvallerinde resmin başrolüne yerleşiyor.
Berber Dükkânı Kaosu
Marshall’ın çok sevdiğim bir başka serisi, devasa kuaför ve berber dükkânı resimleri. Siyah topluluklar için çok önemli kültürel mekânlar bunlar; çok sembolik, çok gündelik, çok kaotik. Belki de bizde de berberlerin ve benzer bir buluşma alanı olan kahvehanelerin güçlü bir kültürel karşılığı olduğu için bu resimler özellikle ilgimi çekiyor.
Resimlerde gayet gündelik bir sahne görüyoruz ve bu sahnede her şey var. Bitkiler, şişeler, başının çevresinde hale olan bir berber, duvarda posterler, klasik bir radyo, yine tam da bir berber dükkânında olmasını hayal edebileceğiniz eski bir duvar saati, farklı tarzlarda müşteriler… Kuaförde ise bambaşka bir kaos: Daha süslü, kitsch dekorlar, aynalar, neredeyse dans eder gibi görünen müşteriler, takılar, tırnaklar, ortada koşturan çocuklar, aynadan yansıyan, arka planda flaşla fotoğraf çeken biri…

Gündelik hayatı resmediyor gibi görünen bu sahnelerde, ilk bakışta fark edilmeyen ayrıntıların taşıdığı pek çok anlam gizli. Örneğin 1993 tarihli De Style resmindeki bir takvim, 1991 yılında Los Angeles’ta polisler tarafından dövülen Rodney King olayını hatırlatıyor. Tarih, geçmişte yaşanmış ve tamamlanmış olayların toplamı olmaktan çıkıp insanların yaşadığı mekânlara, kullandığı eşyalara ve günlük deneyimlerine sızan bir gerçekliğe dönüşüyor.

Ayrıca resmin adı, 1917 yılında Hollanda’da ortaya çıkan ve sanat ile mimaride geometrik soyutlamanın önünü açan De Stijl akımına yapılan bir kelime oyununa dayanıyor. Marshall, 17. yüzyıl Hollanda grup portrelerinden Piet Mondrian’ın geometrik kompozisyonlarına uzanan sanat tarihi referanslarını, Afro-Amerikan gündelik yaşamından bir sahnede bir araya getiriyor. Berber koltuğunda bir müşteri otururken üç kişi sırasını bekliyor; ikisi oturmuş, biri ayakta duruyor. Arka plandaki beyaz çekmeceli kırmızı dolapların oluşturduğu keskin geometrik düzen, Mondrian’ın dikdörtgenlere dayalı soyut kompozisyonlarını çağrıştırıyor.
Afrika’ya Yeniden Bakış
Bu sergide ilk kez gördüğümüz son dönem eserleri ise Afrika’nın kayıtlı tarihinde sanatçılar tarafından pek ele alınmamış, yüzleşilmesi güç olaylara odaklanıyor. Bu eserlerden beşi köle ticaretini konu alıyor. Bir diğer resim, Zulu hükümdarı Shaka Zulu’nun 1828 yılında, bugün Güney Afrika’nın KwaZulu-Natal eyaletinde bulunan Zululand’de üvey kardeşleri tarafından öldürülmesini ele alıyor.
Son iki resim ise Afrika’nın sözde “beyaz kraliçeleri” Colette Hubert ve Ruth Williams’ı, sırasıyla Senegal Cumhurbaşkanı Léopold Sédar Senghor ve Botsvana Cumhurbaşkanı Seretse Khama ile yaptıkları düğünlerde tasvir ediyor. Marshall, gerçek tarihsel olaylardan yola çıkarken sahnelerin ayrıntılarını kendi hayal gücüyle yeniden kurguluyor.

Bu eserler, Afrika tarihini yalnızca sömürgecilik üzerinden değil, kıtanın kendi içindeki iktidar ilişkileri, çelişkileri ve sömürgecilik sonrası toplumsal dönüşümleri üzerinden de ele alıyor. Marshall’ın tarihsel anlatılara yaklaşımındaki çok katmanlı bakış, bu yeni resimlerde de kendini gösteriyor.
Kerry James Marshall’ın anlatacakları belli ki bitmiyor, aksine giderek zenginleşiyor. Üstelik kompozisyonlarında yaptığı değişikliklerle yalnızca anlatacağı yeni hikâyeleri değil, göstereceği yeni resimleri de merak ettiriyor. Yazının başındaki soruya dönersem, belki de bir sanatçının yıllar boyunca heyecan verici kalabilmesinin sırrı sürekli değişmeye çalışmasında değil, dünyaya duyduğu merakı ve anlatma isteğini hiç kaybetmemesinde yatıyor. Marshall’ın resimleri, en azından benim için, bunun hâlâ mümkün olduğunu gösteriyor.
The Histories, Musée d’Art Moderne de Paris’te 24 Ocak 2027 tarihine kadar görülebilir.
Irmak Özer
Kapak Görseli: Kerry James Marshall, Haul, 2025. © Kerry James Marshall. Photo by Kerry McFate. Courtesy David Zwirner, London.